Taboe: macht

Waarom chefs in dictators en ondergeschikten in zombies veranderen

Peter van Lonkhuyzen

Scriptum 2009

ISBN 978 90 559 4638 9

118 pag.

€ 17,95

Peter van Lonkhuyzen is hoofdredacteur van het blad MT (Management Team}, een tweewekelijks vakblad voor managers. Als gelouterd interviewer van vele managers raakte hij steeds meer gefascineerd door de vraag waarom macht en machtsverhoudingen als gespreksonderwerp taboe zijn. Dat vond hij des te opmerkelijker omdat de gevolgen van de manier waarop in bedrijven (of in de politiek) macht wordt uitgeoefend vaak negatief zijn.

Van Lonkhuyzen probeert in Taboe: macht de fenomenen macht en dominantie te ontleden aan de hand van wetenschappelijke literatuur. Op ietwat willekeurige en summiere wijze bespreekt hij de theorieën van psychologen als Freud, Maslow en McClelland over de herkomst van dominant gedrag en prestatiedrang. De evolutionaire psychologie komt ook aan de orde, vooral in de notie van de dominante man als aantrekkelijke partner. De etholoog Frans de Waal en diens observaties van het gedrag van apen krijgen aandacht in citaten als: ‘Macht is de belangrijkste beweegreden bij mannelijke chimpansees. Het is een voortdurende obsessie.'

De auteur wijdt ook een hoofdstuk aan vrouwenmacht, maar daar is hij minder eenduidig. Vrouwen willen soms ook wel domineren, maar ze zijn socialer en gaan daarom anders met macht om: meer gericht op het belang van de groep.

Maar in welke vorm dan ook, zeker is dat macht en machtsuitoefening menselijke betrekkingen kleuren. De een domineert; de ander is ondergeschikt. En waarom dat zo is, is eigenlijk nog bar weinig onderzocht. Dat komt omdat machtsongelijkheid tot de taboes van onze samenleving behoort. De machtigen ‘dienen' hun bedrijf of hun land, is het eufemisme dat algemeen opgeld doet.

De meest leesbare hoofdstukken van dit boek gaan over de mechanismen van de machtsuitoefening en de andere kant daarvan: het ondergeschikt zijn. De auteur laat aan de hand van beroemde voorbeelden zien dat macht in veel gevallen gevaarlijk uitwerkt. Omdat de machtigen gaan geloven in de leugens en vleierij van hun omgeving en geen kritiek meer dulden. Omdat ze steeds meer voorrechten krijgen - ‘de organisatie is verliefd op de leider' - en daardoor steeds meer vervreemden van de werkelijkheid.

En gedomineerd worden leidt tot hulpeloosheid en verlies van identiteit. Hoe treurig is de constatering van de auteur: ‘De glimlach is de bovenste knoop van het uniform van de ondergeschikte.'

Wie geïnteresseerd is in de mechanismen van de macht vindt in dit boek een levendige, zij het wat subjectieve beschrijving daarvan. De literatuurlijst achterin verwijst naar verdiepende lectuur.